De opleiding journalistiek aan de AP Hogeschool in Antwerpen.

"De EU moet zijn gedeelde waarden uitdragen"

Lucas De Vos (Europaspecialist bij VRT)

Europa zit met een identiteits- en een imagoprobleem. Hoewel hij Europa een warm hart toedraagt is Lukas De Vos zeer streng voor ons continent. Al enkele decennia vormt het politieke hart van Europa zijn werkvloer als Europaspecialist van de VRT. Hij laat zijn licht schijnen op de fase waarin het project Europa zich bevindt, de Europaverslaggeving en dé Europese identiteit. “Het Euroscepticisme is enerzijds gegroeid door de bemoeizucht van de EU, maar anderzijds omdat de Europese instellingen niet voldoen aan de eisen die een democratisch bestuur mag eisen.“

De impact van de Europese politiek is een stuk groter dan pakweg 10 jaar geleden. In welke richting zal het evolueren: politieke verslaggeving gefocust op nationale of Europese politiek?

“Ik heb bewust zelf 20 jaar geleden gekozen voor het Europese niveau omdat zij aan belang won. Al kan je wel stellen dat er twee tendenzen zijn. Je hebt de tendens naar meer Europese dus hogere beslissingen en tegelijk de tendens naar kleinere eenheden, zoals bijvoorbeeld Vlaanderen. Engeland bijvoorbeeld zegt vlakaf: “Wij als staat staan apart van de rest.” Dat is een tegenstrijdigheid maar het was heel duidelijk dat hoe langer hoe meer grensoverschrijdende stonden te gebeuren op politiek vlak. Je hebt natuurlijk de globalisering, nu de klimaatconferentie, de eurocrisis en de geldstromen in de wereld, de internationale handel, de internationale politiek, want zelfs als er oorlog uitbreekt in het Midden Oosten zijn wij er bij betrokken. Die schaalvergroting drijft je er natuurlijk toe dat je naar een hoger niveau moet gaan, ook al is het maar om resultaten te zien. Je ziet het ook bij kleine kruideniers die worden opgeslokt door grote bedrijven. Je ziet hetzelfde gebeuren op politiek niveau gebeuren, dat is ook de reden waarom ik onmiddellijk voor Europa heb gekozen. Ik heb ook 20 jaar Wetstraat en 15 jaar Vlaams Parlement gedaan, dus ik kan wel vergelijken. Het principe van subsidiariteit (hogere instanties moeten niets moeten doen wat door lagere instanties kan worden afgehandeld red.) werkt inderdaad. Op Belgisch niveau worden eveneens bevoegdheden overgedragen. In Europa net hetzelfde: neem de bankencrisis van 2008. Zoiets moet je nu eenmaal nationaal oplossen.“

Header 1 Bemoeizucht Europa

U vindt het een goede zaak dat er meer Europa is?

“Op dit moment zeker. Je kan ook niet meer op tegen de andere blokken zoals China met zijn 1,2 miljard inwoners en straks India dat nog meer inwoners zal hebben. De VS blijft natuurlijk ook een grootmacht, de Russen zijn ook aan een inhaalbeweging bezig. Je hebt ook Unies die beginnen te ontstaan zoals Mercosur (Unie met o.a. Argentinië, Brazilië, Paraguay, Uruguay en Venezuela) de nieuwe Afrikaanse Unie die in de maak is. Deze week is ook ASEAN (Associatie van Zuidoost-Aziatische Naties) waarbij de 10 leden deze week nog hun banden aanhaalden. Als je dat als gegeven hebt, moet je als EU ervoor zorgen dat je de neuzen in dezelfde richting krijgt. Het is onbegrijpelijk dat Viktor Orban in Hongarije staat te verkondigen dat hij alles alleen wil doen. Zij leven namelijk maar bij de gratie van wat er gebeurt in Europa.“

Toch zijn er wel tendensen waarbij men nationaal wil gaan…

“Dat is omdat het Euroscepticisme gegroeid is. Dat is gegroeid omdat de Europese instellingen niet voldoen aan de eisen die een democratisch bestuur mag eisen. Men heeft veel te lang apart geleefd van wat er bij de bevolking leefde. Men heeft zichzelf ook slecht verkocht. Er zijn veel schandalen bekend natuurlijk, zoals Luxleaks. Deze ochtend was er een openlijke ruzie tussen Phillipe Lamberts (Ecolo) en Martin Schulz (voorzitter Europees Parlement) , waarbij Lamberts zijn ongenoegen uitte over de bemoeienissen van Europa. Men wil niet meer gehoorzamen aan ‘koning Schulz’. Dat is meteen het tweede element waarom Europa die kritiek over zich heen krijgt. Er was bijvoorbeeld een lachwekkend voorstel die bepaalde dat komkommers recht moeten zijn. De burgers horen zo’n dingen en hebben ook hun bedenkingen bij zulke stupiditeiten. Het laatste element is dat er geen echte democratische verkiezingen zijn geweest. Naarmate het parlement meer bevoegdheden en meer macht verwerft en meer kan wegen op de beslissingen, groeit ook het democratische gehalte van Europa. De domheid is gebeurd bij het begin van de Europese instellingen, dat men de Commissie het recht heeft gegeven om wetgevend initiatief te nemen. De richtlijnen worden door de commissie voorgesteld en het parlement had toen nog geen inspraak. Na het Verdrag van Lissabon is dat opnieuw veranderd via het medebeslissingsrecht. Dat is enorm gegroeid. Ze beginnen daar ook meer op te wegen. Je ziet nu ook die strijd ontbranden tussen de aparte lidstaten die zweren bij de vrije markt, zoals Groot Brittannië of Spanje en diegene die een federaal Europa nastreven, waarvan Guy Verhofstadt de exponent is. De essentie is altijd ‘overdracht van soevereniteit’. Zeker nationalistische staten willen helemaal geen macht overdragen van Europa, maar ze zullen moeilijk anders kunnen.“

Header 1 Versnipperd beleid

Bent u een voorstander van een financiële unie?

“Natuurlijk ben ik daar voorstander van, ik ben zelfs voor een politieke unie. Het is hoog tijd dat we een echt buitenlands beleid hebben. Als je kijkt naar de hoge vertegenwoordiger van Buitenlandse Zaken Federica Mogherini. Die heeft niets te zeggen, om van de vorige maar te zwijgen: dat was nog erger. Er is geen gemeenschappelijk beleid op buitenlands niveau. Je ziet dat Merkel bij Putin op de koffie gaat. Je ziet dat Merkel naar Turkije vertrekt. Je ziet dat Hollande op zijn eentje Syrië bombardeert. De Britten willen ook meedoen. Dat zijn allemaal nationale beslissingen. Er is gewoon geen Europees beleid. Dat is vanmorgen tijdens de zitting opnieuw heel duidelijk naar voor gekomen met de terreurbestrijding. Eén van de parlementsleden van Ukip (Britse Eurosceptische partij) zei dat de aanslagen allemaal de schuld van Schengen is. “Iedereen kan hier zomaar binnen.” zei hij. Iemand repliceerde terecht: “Herinner je je de bomaanslagen in Londen nog? Of Madrid?” Het heeft er dus niets mee te maken. Terreur is grensoverschrijdend. Als je dan niet uitpakt met een grensoverschrijdend plan dat werkt voor heel Europa, blijf je met 28 verschillende schema’s en visies.“

Vindt u dat het registreren van vluchten en treinen te ver gaat? Is dat geen inbreuk op de privacy?

“Het gaat redelijk ver. Je moet daar mee uitkijken. Vanmorgen was er een groot verwijt van de Europese Volkspartij (EVP) aan de Socialisten dat zij in de Commissie tegen de uitwisseling van persoonsgegevens van passagiers gestemd hebben. Maar de Socialisten hebben groot gelijk om te zeggen: “Wie controleert de controleurs uiteindelijk?” Dat moet je vooraf regelen in plaats van achteraf. Er moet eerst een evenwicht gevonden worden. Het is niet enkel de overheid die zijn boekje te buiten gaat. Als je ziet wat Google doet, wat Yahoo of zelfs de banken doen met het verzamelen van jouw persoonlijke gegevens. Of zelfs in Vlaanderen mensen die GAS-boetes uitschrijven die daar niet toe gemachtigd zijn. Ondertussen zit je met systemen zoals een kruispuntbank waar al die zaken samenkomen. Het is een enorme uitdaging voor de toekomst om het evenwicht tussen privacy en veiligheid op te lossen.“

Sommigen claimen dat het hele kluwen van en het grote veelvoud van instellingen te onduidelijk is. Hoe toegankelijk is de Europese politiek voor de modale EU-burger?

“Denk je dat het beter is in België? Ik moet geregeld voor de BBC zaken uitleggen. Laatst vroegen ze me naar het bestuur van ons land. Als ik hen dan vertel dat we 7 parlementen en 6 regeringen hebben, schoten ze in de lach. Toen ik over de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie (GGC) begon, kreeg ik als antwoord: “You’re pulling my leg (Je draait me een loer red.), wat doen ze daar?.” Ik stond perplex want ik moet hen het antwoord schuldig blijven en ik denk dat de GGC het zelf niet weet. Europa is dus niet complexer dan een land als België. Alleen is er een onduidelijke taakverdeling, omdat de 28 regeringsleiders nog steeds vinden dat zij (vaak unaniem) moeten beslissen. Daar zit het kalf gebonden. In de VS heb je een president die daar boven staat en de lijnen uitzet. Het Congres kan ertegen zijn, maar daar zijn allerlei procedures voor. In Europa heb je dat niet. Het is wel goed dat na Lissabon er meerderheidsstemmingen zijn. Er zijn echter nog steeds zaken, zoals de toetreding van een land dat staat of valt met een veto. Als Catalonië morgen onafhankelijk wil worden, zal Spanje meteen dat vetorecht gebruiken en zit je met een probleem. Als de Britten in hun referendum van 2017 Europa afwijst, zit Europa met een probleem. Er moet een heel duidelijke bevoegdheidsverdeling komen en daarom pleit ik ervoor om het parlement wetgevende bevoegdheid te geven, zoals het een echt parlement betaamt. Dan kan de Commissie evolueren naar een soort kabinet. Zij schrijven de teksten en daar wordt in het parlement over gestemd. Niet dat alle beslissingen op de schouders van de 28 regeringsleiders komen. Nu ligt het zwaartepunt van de politieke berichtgeving op de toppen die men organiseert. Je kan stellen dat er ondertussen een ‘inflatie van toppen’ gebeurt, dat de burger ook niet meer kan volgen. Om nog maar te zwijgen van alle veiligheidsmaatregelen die getroffen dienen te worden.“

Header 1 Gedeelde waarden uitdragen

De EU heeft over het algemeen een nogal kwalijke reputatie bij de burgers. Het zou te duur en inefficiënt zijn. Probeert u in uw berichtgeving die perceptie te sturen? Waarom wel/niet?

“Het is niet de bedoeling om zaken af te kraken. Je moet de feiten accepteren. Ik ben een overtuigd Republikein maar dat betekent niet dat ik niet wil leven in België omdat hier een koning is. Je kan het dus volstrekt oneens zijn maar het is niet zo dat je heel gerichte, gekleurde dingen moet gaan brengen. Integendeel, als er schandalen zijn, moet je die ook tonen. De Duitse televisie heeft zich eens bezig gehouden met nagaan wie er te vroeg vertrok in het parlement. Politici die ’s ochtends een handtekening kwamen zetten en daarna vrolijk vertrokken. Wel dat is dan de democratische controle van de media. Daar dient ze voor een stuk voor.“

Zou het anders dan nu het geval is, een oplossing zijn om buitenlandse EU-politici een platform te bieden in de Vlaamse media?

“Dat bestaat al: bij de VPRO is er zo’n programma, waarin ook buitenlandse mensen aan het woord worden gelaten. Ook in Het Journaal gebeurt dat. Het is inderdaad beperkt omdat de taal hier een probleem vormt. Je loopt dan namelijk het risico dat de boodschap niet goed of verkeerd aan komt. Zeker in een live-programma, kan je geen ondertitels gebruiken. Bovendien geeft het de kijker een vertrouwd gevoel om hun eigen taal te horen. Maar anderstaligen hebben ook recht op die kennis. Daarom moet er inderdaad een methode gevonden worden om het begrijpelijk te maken voor iedereen.“

In het wereldje van Europaverslaggeving is netwerken enorm belangrijk. Hoe ga je als verslaggever om met kritische verslaggeving zonder het goede contact met de politici in gevaar te brengen?

“Er is inderdaad een goed contact met politici. Zo ga ik soms eten met Bart Staes of Philippe De Backer. Maar dat maakt niet uit. Die vriendschap houdt op zodra je je tekst begint te schrijven. Daar ben ik bij wijze van spreken een ander mens. Soms zijn ze daar inderdaad niet gelukkig mee. Verhofstadt vroeg me ooit of ik een commentaar op zijn laatste boek, De ziekte van Europa wilde schrijven. Ik heb dat gedaan en hij was absoluut niet tevreden, want ik heb geschreven wat ik dacht. Dat vind ik op zich niet erg. Als je daar niet mee om kan, kan je er best mee ophouden. “

Merkt u dat politici u dan anders gaan behandelen?

“Met Verhofstadt had ik dat heel lang, vooral toen hij premier was. Ik werkte heel vaak mee aan het avond- en het nachtnieuws bij de VRT. Zodra Verhofstadt het nieuws haalde, was er meteen een medewerker van zijn kabinet die contact opnam met onze redactie om de toon van de berichtgeving aan te vechten. Of dat we zijn boodschap verkeerd hadden opgevat. Dan zeggen wij: “Zo hebben wij het verstaan en zo brengen we het ook. Wil je dat rechtzetten, dan moet je maar opnieuw communiceren.“

Bestaat er volgens u zoiets als de Europese Identiteit of is dat een utopie?

“Ik geloof niet echt in identiteit, wel in waarden. De Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM) is ondertekend door alle naties van de VN. Dat is meer een stuk van onze eigenheid dan ‘identiteit’. Symbolen zijn er natuurlijk om misbruikt te worden. Voor ons is in de eerste plaats een waarde als democratie belangrijk. Ik vind ontwikkelingshulp en solidariteit belangrijk. En uiteraard is de ‘vrijheid van meningsuiting’ dat ook. Als je die zaken combineert, heb je inderdaad een Europees model, dat wellicht vrijer is dan het Amerikaanse model, omdat de slaafsheid ten aanzien van hun president er een stuk groter is dan bij ons. Een collega van mij is bijvoorbeeld ooit buitengezet in het Witte Huis, omdat hij een vraag had durven stellen. Het is blijkbaar niet de bedoeling dat je vragen afvuurt op die man. Hij kiest zelf wie de vragen stelt. Meestal is dat zelfs op voorhand bedisseld. Het Europese systeem is volgens mij het meest vrije dat ik ken. Er is inderdaad iets als een een eigenheid, maar het gaat me te ver om daar het woord ‘identiteit’ op te plakken. Het Front National van Marine Le Pen bijvoorbeeld legt een enorme klemtoon op identiteit. Dat gaat dan om ‘Fransman zijn’ , dat ze kaas, ajuinen en look eten. Dat soort identiteit vind ik minder waardevol. Natuurlijk heb je een identiteit omdat je dezelfde taal spreekt. Dat is inderdaad een probleem in Europa en haar 24 verschillende talen. Maar zolang die gedeelde waarden er zijn en men die blijft verdedigen is er iets gemeenschappelijks. De Unie probeert dat ook uit te dragen.“